Hukuk Sözlüğü: Sık Aranan Hukuk Terimleri

Hukuk sözlüğü

Sık karşılaşılan 78 hukuk terimi, kısa tanım ve yasal dayanaklarıyla; tanımlar bilgilendirme amaçlıdır. Bazı terimlerin ayrıntılı sayfası vardır.

A

Alacak: Bir kişinin başka bir kişiden belirli bir edimi, çoğunlukla parayı isteyebilme hakkıdır. Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir. (TBK m.146)
Anlaşmalı boşanma: Eşlerin boşanma ve sonuçları (mal paylaşımı, nafaka, velayet, tazminat) konusunda anlaşıp bunu hâkim huzurunda onaylamasıyla gerçekleşen boşanma biçimidir. (TMK m.166) Rehber
Arabuluculuk: Tarafsız bir arabulucunun yardımıyla uyuşmazlığın mahkemeye gitmeden çözülmeye çalışıldığı yöntemdir. Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. (6325 s. K. m.18/A, 18/B)
Asgari ücret: İşçilere ödenebilecek en düşük aylık ücrettir. Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından belirlenir ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer. (4857 s. K. m.39) Güncel oran

B

Bilirkişi: Çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkemenin görüşünden yararlandığı, alanında özel bilgiye sahip kişidir. Bilirkişi raporu, hâkim tarafından diğer delillerle birlikte değerlendirilir.
Borçlu: Alacaklıya karşı bir edimi (çoğunlukla para ödemeyi) yerine getirme yükümlülüğü altında olan kişidir.
Boşanma: Evliliğin hâkim kararıyla sona erdirilmesidir. Zina, hayata kast, evlilik birliğinin temelinden sarsılması gibi sebeplere veya eşlerin anlaşmasına dayanabilir. (TMK m.161, 162, 166) İlgili sayfa

D

Dava şartı: Mahkemenin davayı esastan inceleyebilmesi için bulunması gereken şartlardır. Örneğin zorunlu arabuluculuk kapsamındaki uyuşmazlıklarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. (6325 s. K. m.18/A, 18/B)
Davacı: Bir hakkın korunması veya tespiti için mahkemede dava açan taraftır.
Davadan feragat: Davacının, dava konusu talepten kesin olarak vazgeçmesidir. Feragat, kesin hüküm gibi sonuç doğurur.
Davalı: Aleyhine dava açılan taraftır.
Delil: Tarafların ileri sürdüğü vakıaların doğruluğunu ispatlamaya yarayan araçlardır: belge, tanık, bilirkişi, keşif, yemin gibi.
Dilekçe: Mahkemeye veya bir makama yazılı olarak yapılan başvurudur. Dava dilekçesinde tarafların kimliği, talep sonucu ve dayanılan deliller bulunur. Dilekçe örneği

E

Ecrimisil (haksız işgal tazminatı): Ecrimisil, bir taşınmazın sözleşme veya hak olmaksızın kullanılması ya da işgal edilmesi nedeniyle malikin ya da hak sahibinin isteyebildiği haksız işgal tazminatıdır. Kira bedeli gibi sözleşmeden doğmaz; haksız kullanımın karşılığıdır. (TMK m.995, 683) Ayrıntı
Edinilmiş mallara katılma rejimi: Eşler başka bir mal rejimi seçmemişse evlilik süresince çalışma karşılığı edinilen malları kapsayan yasal mal rejimidir. Boşanmada bu mallar tasfiye edilir ve katılma alacağı doğabilir. (TMK m.202)

F

Fesih: Sürekli borç doğuran bir sözleşmenin (kira, iş sözleşmesi gibi) tek taraflı bildirimle sona erdirilmesidir. İş hukukunda haklı nedenle fesih ile bildirim süresine uyularak yapılan fesih birbirinden ayrılır. (4857 s. K. m.17, 24)

G

Geçerli neden: Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçinin iş sözleşmesini feshederken işverenin dayanmak zorunda olduğu sebeptir: işçinin yeterliliği, davranışları veya işletmenin gerekleri. (4857 s. K. m.18) Rehber

H

Haciz: İcra takibinde borçlunun malvarlığı üzerindeki tasarruf yetkisinin kısıtlanması ve malın satışa hazırlanması işlemidir. (İİK m.78 vd.) Rehber
Haczedilemeyen mal: Borçlunun ve ailesinin geçimi gibi sebeplerle kanunla haczi yasaklanmış mallardır. Bazı mallar yalnızca belirli şartlarda haczedilemez. (İİK m.82) Rehber
Hak düşürücü süre: Süre dolunca hakkın kendiliğinden sona erdiği ve mahkemenin kendiliğinden dikkate aldığı süredir. Tarafın itiraz etmesine bağlı olan zamanaşımından bu yönüyle ayrılır.
Haklı nedenle fesih: İş sözleşmesinin, devamı taraflardan biri için çekilmez hâle gelen sebeplerle bildirim süresi beklenmeden sona erdirilmesidir. İşçi bakımından sebepler 4857 sayılı Kanun m.24'te sayılmıştır. (4857 s. K. m.24) Dilekçe örneği
Harç: Yargı hizmetleri karşılığında alınan kamu gelirleridir. Dava açılırken başvurma harcı ile karar ve ilam harcının peşin kısmı yatırılır. (492 s. K. m.27, 28) Hesaplama aracı

İ

İcra mahkemesi: İcra ve iflas işlerinden doğan uyuşmazlıkları (şikâyet, itirazın kaldırılması, haczin kaldırılması gibi) çözen mahkemedir. (İİK m.16)
İcra takibi: Alacağın, mahkeme eliyle değil icra dairesi aracılığıyla zorla tahsili için başlatılan işlemler bütünüdür. İlamlı ve ilamsız takip olarak ikiye ayrılır. Rehber
İhbar tazminatı: Belirsiz süreli iş sözleşmesini bildirim süresine uymadan fesheden tarafın, karşı tarafa ödediği bildirim süresine ait ücret tutarındaki tazminattır. (4857 s. K. m.17) Hesaplama aracı
İhtarname: Bir hakkın kullanılması, borcun ifası veya bir sürenin başlatılması için karşı tarafa yapılan yazılı bildirimdir; çoğunlukla noter aracılığıyla gönderilir. Dilekçe örneği
İhtiyati haciz: İhtiyati haciz, para alacağının ileride tahsilini güvence altına almak için dava veya takipten önce ya da sırasında borçlunun mallarına geçici olarak el konulmasıdır. Vadesi gelmiş ve rehinle temin edilmemiş para borcunun alacaklısı isteyebilir. (İİK m.257, 264) Ayrıntı
İhtiyati tedbir: İhtiyati tedbir, dava sonuçlanıncaya kadar uyuşmazlık konusu hakkın elde edilmesinin zorlaşmasını veya gecikmeden zarar doğmasını önlemek için mahkemece verilen geçici koruma kararıdır. Dava açılmadan önce veya dava sırasında talep edilebilir. (HMK m.389-391) Ayrıntı
İlam: Mahkeme kararının, icra yoluyla yerine getirilebilir olan ve taraflara verilen yazılı hâlidir. İlama dayanan takibe ilamlı icra denir.
İstihkak davası: Haczedilen malın borçluya değil kendisine ait olduğunu ileri süren üçüncü kişinin açtığı davadır. (İİK m.96, 97) Rehber
İstinaf: İstinaf, ilk derece mahkemelerinin kararlarının hem hukuki hem de maddi yönden bölge adliye mahkemesi tarafından yeniden incelenmesini sağlayan olağan kanun yoludur. Hukuk davalarında başvuru süresi, ilamın usulen tebliğinden itibaren iki haftadır. (HMK m.341, 345) Ayrıntı
İşe iade: Geçerli neden olmadan feshedilen iş sözleşmesi bakımından işçinin, arabulucuya başvurup anlaşılamazsa dava açarak işine geri dönmeyi talep edebilmesidir. (4857 s. K. m.18-21) Rehber
İtiraz (icra takibine): Borçlunun ödeme emrine karşı borca veya yetkiye itiraz etmesidir. Süresinde yapılan itiraz, takibi durdurur. (İİK m.62) Rehber
İzale-i şuyu (ortaklığın giderilmesi): İzale-i şuyu, paylı veya elbirliği mülkiyetteki bir malın paydaşlar arasındaki ortaklığın sona erdirilmesidir; günlük dilde ortaklığın giderilmesi davası denir. Paydaşlardan her biri, kanundaki istisnalar dışında, malın paylaşılmasını isteyebilir. (TMK m.698, 699) Ayrıntı

K

Kayyım (kayyum): Kayyım (halk arasında kayyum), kendi işini göremeyen bir kişi ya da menfaatleri çatışan bir küçük veya kısıtlı için vesayet makamınca atanan temsilcidir. Temsil kayyımı, ivedi bir işin görülmesi veya menfaat çatışması gibi kanunda sayılan hâllerde atanır. (TMK m.426) Ayrıntı
Kesin hüküm: Kesinleşmiş bir hükmün, aynı taraflar, aynı sebep ve aynı talep sonucu bakımından yeniden dava konusu yapılmasını engelleyen etkisidir. (HMK m.303)
Kesinleşme şerhi: Kesinleşme şerhi, mahkeme hükmünün kesinleştiğinin ilamın altına veya arkasına yazılıp tarih ve mahkeme mührü konarak başkan veya hâkim tarafından imzalanmasıyla belirtilmesidir. İlamın icraya konulabilmesi ve bazı işlemlere dayanak yapılabilmesi için gerekli olabilir. (HMK m.302) Ayrıntı
Kıdem tazminatı: Belirli şartlarla sona eren iş sözleşmelerinde işçiye, çalıştığı her tam yıl için 30 günlük ücret tutarında ödenen tazminattır. Tutar, güncel tavanı aşamaz. (1475 s. K. m.14) Rehber
Kira artış oranı: Yenilenen kira döneminde kira bedeline uygulanabilecek en yüksek artıştır; bir önceki kira yılında TÜFE on iki aylık ortalamalara göre değişim oranını geçemez. (TBK m.344) Güncel oran
Kira tespit davası: Yenilenen kira dönemi için kira bedelinin hâkim tarafından belirlenmesi amacıyla açılan davadır. Hâkim, TÜFE sınırını aşmamak koşuluyla bedeli hakkaniyete göre belirler. (TBK m.344) Rehber

M

Manevi tazminat: Kişilik haklarının zedelenmesi, bedensel bütünlüğün bozulması veya yakının ölümü gibi durumlarda uğranılan elem ve üzüntünün giderilmesi için hâkimin takdir ettiği uygun miktar paradır. (TBK m.56)
Men-i müdahale (el atmanın önlenmesi): Men-i müdahale, yani el atmanın önlenmesi davası, malikin mülkiyet hakkına yönelik haksız müdahalelerin durdurulmasını istediği davadır. Malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kişiye karşı istihkak davası açabileceği gibi, her türlü haksız el atmanın önlenmesini de dava edebilir. (TMK m.683) Ayrıntı
Miras sözleşmesi: Mirasbırakanın, mirasını veya belirli bir malını sözleşme yaptığı kimseye ya da üçüncü bir kişiye bırakma yükümlülüğü altına girdiği sözleşmedir. (TMK m.527)
Mirasbırakan (muris): Ölümüyle miras açılan kişidir. Mirasçılar, mirasbırakanın ölümüyle mirası bir bütün olarak kanun gereği kazanırlar. (TMK m.599)
Mirasçılık belgesi: Mirasbırakanın mirasçılarını ve miras paylarını gösteren, mahkemece verilen belgedir; halk arasında veraset ilamı olarak bilinir. (TMK m.598) Rehber
Mirasın reddi: Yasal veya atanmış mirasçıların mirası kabul etmeyerek reddetmesidir. Mirasbırakanın ölümü tarihinde ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmişse miras reddedilmiş sayılır. (TMK m.605)
Mirastan feragat (feragat sözleşmesi): Mirastan feragat, mirasbırakanın bir mirasçısıyla karşılıksız veya bir karşılık sağlanarak yaptığı sözleşmeyle mirasçının miras hakkından vazgeçmesidir. Feragat eden, mirasçılık sıfatını kaybeder. (TMK m.528-530) Ayrıntı
Muvazaa (danışıklı işlem): Muvazaa, tarafların üçüncü kişileri aldatmak için gerçek iradelerine uymayan, görünürde bir işlem yapmaları veya gerçek işlemi başka bir işlemin arkasında gizlemeleridir; danışıklı işlem de denir. Sözleşmelerde sözcüklere değil, tarafların gerçek ve ortak iradesine bakılır. (TBK m.19) Ayrıntı
Mülkiyet: Maliğe, hukuk düzeninin sınırları içinde bir şeyi dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarruf etme yetkisi veren en kapsamlı ayni haktır. (TMK m.683)

N

Nafaka: Bir kişinin, kanundan doğan bir bakım yükümlülüğü nedeniyle başkasına ödediği düzenli paradır. Boşanmada tedbir, yoksulluk ve iştirak nafakası gibi türleri vardır. (TMK m.169, 175, 182) Rehber

O

Ortaklığın giderilmesi: Paylı veya elbirliği mülkiyetteki malın paydaşlar arasında paylaşılması için açılan davadır; hukuk dilinde izale-i şuyu olarak da anılır. (TMK m.698, 699) Ayrıntı

Ö

Ödeme emri: İlamsız icra takibinde icra müdürünün borçluya gönderdiği, borcun yedi gün içinde ödenmesini veya itiraz edilmesini bildiren belgedir. (İİK m.60)
Önalım hakkı: Paylı mülkiyette bir paydaşın payını üçüncü kişiye satması hâlinde diğer paydaşların satış bedeliyle payı alabilme hakkıdır; şufa olarak da bilinir. (TMK m.732) Ayrıntı

P

Paydaş: Paylı mülkiyette bir şey üzerinde bölünmemiş pay sahibi olan kişidir. Her paydaş, şartları varsa malın paylaşılmasını isteyebilir. (TMK m.698)

S

Saklı pay: Yasal mirasçıların, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarruflarıyla ellerinden alınamayan asgari miras payıdır. Altsoy için yasal payın yarısı, ana ve baba için dörtte biridir; eş için oran mirasçı zümresine göre değişir. (TMK m.506) Hesaplama aracı
Sebepsiz zenginleşme: Haklı bir sebep olmaksızın bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişinin, bu zenginleşmeyi geri verme yükümlülüğüdür. (TBK m.77)
Soruşturma: Ceza muhakemesinde, kamu davası açılmadan önce Cumhuriyet savcısı tarafından yürütülen, delillerin toplandığı aşamadır. Savcı, şüphe uyandıran bir durumu öğrenir öğrenmez işin gerçeğini araştırmaya başlar. (CMK m.160)
Sulh hukuk mahkemesi: Kira ilişkisinden doğan davalar, ortaklığın giderilmesi, zilyetliğin korunması gibi kanunda sayılan davalara bakan mahkemedir. (HMK m.4)

Ş

Şikâyet: Suçtan zarar gören kişinin, suçun soruşturulması için Cumhuriyet savcılığına veya kolluğa yaptığı başvurudur. Bazı suçlarda soruşturma ancak şikâyet üzerine yapılabilir. (CMK m.158) Dilekçe örneği
Şufa (önalım hakkı): Şufa, bugünkü adıyla önalım hakkı, paylı mülkiyette bir paydaşın taşınmaz üzerindeki payını tamamen veya kısmen üçüncü kişiye satması hâlinde diğer paydaşların, bu satışa karşılık payı alma hakkıdır. (TMK m.732, 733) Ayrıntı

T

Tahliye: Kiralanan taşınmazın kiracı tarafından boşaltılıp kiraya verene teslim edilmesidir. Kira sözleşmesinin sona ermesi hâlinde tahliye istenebilir. (TBK m.352) Rehber
Tapu iptal ve tescil: Tapu kütüğündeki bir kaydın hukuka aykırı biçimde oluştuğu iddiasıyla iptal edilmesi ve gerçek hak sahibi adına tescili için açılan davadır. (TMK m.1023-1025) Rehber
Tebligat: Mahkeme veya icra dairesi evrakının ilgilisine usulüne uygun biçimde bildirilmesidir. Süreler çoğu zaman tebliğ tarihinden itibaren işlemeye başlar.
Tedbir nafakası: Boşanma veya ayrılık davası süresince, dava sonuçlanıncaya kadar hâkimin ihtiyaca göre hükmettiği geçici nafakadır. (TMK m.169)
Temerrüt faizi: Para borcunu zamanında ödemeyerek temerrüde düşen borçlunun, geçmiş günler için ödemekle yükümlü olduğu faizdir. Oran, sözleşmede kararlaştırılmamışsa kanuni orana göre belirlenir. (3095 s. K. m.2) Güncel oran
Temyiz: Temyiz, temyizi kabil kararların Yargıtay tarafından hukuka uygunluk yönünden incelenmesini sağlayan kanun yoludur. Hukuk davalarında bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinden verilen temyizi kabil nihai kararlara karşı tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde başvurulabilir. (HMK m.361) Ayrıntı
Tenkis: Tenkis, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının, saklı pay sahibi mirasçıların saklı payını karşılayacak ölçüde azaltılmasıdır. Saklı payının karşılığını alamayan mirasçı, tenkis davası açabilir. (TMK m.560, 565) Ayrıntı
Tereke (miras): Tereke, mirasbırakanın ölümü anında geride bıraktığı mal, hak ve borçların bütünüdür; miras da denir. Mirasçılar, mirasbırakanın ölümüyle mirası bir bütün olarak kanun gereği kazanır ve mirasbırakanın borçlarından kişisel olarak sorumlu olurlar. (TMK m.599, 605) Ayrıntı
Tespit davası: Bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun yahut bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesi için açılan davadır. Açanın güncel hukuki yararı bulunmalıdır. (HMK m.106)

V

Vasiyet: Mirasbırakanın, ölümünden sonra malvarlığının ne olacağına dair tek taraflı olarak yaptığı ölüme bağlı tasarruftur. Resmî şekilde, el yazısıyla veya sözlü olarak yapılabilir. (TMK m.531)
Velayet: Ana ve babanın reşit olmayan çocuğun bakımı, eğitimi ve temsili konusundaki hak ve yükümlülüklerinin bütünüdür. Boşanmada çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir. (TMK m.336) Rehber
Velayetin değiştirilmesi: Boşanmadan sonra ortaya çıkan yeni olgular nedeniyle hâkimin velayeti diğer tarafa vermesi veya gerekli önlemleri almasıdır. (TMK m.183) Dilekçe örneği

Y

Yargıtay: Adli yargıda ilk derece ve bölge adliye mahkemelerinin temyize tabi kararlarını inceleyen en yüksek mahkemedir. (HMK m.361)
Yasal faiz: Taraflar faiz oranı belirlememişse uygulanan faizdir. Oran, Merkez Bankası'nın önceki yıl sonundaki reeskont oranının yüzde sekseni üzerinden belirlenir. (3095 s. K. m.1) Güncel oran
Yetki: Davaya hangi yer mahkemesinin bakacağını belirleyen kuraldır. Genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir; taşınmaz davalarında taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir. (HMK m.6, 12)
Yoksulluk nafakası: Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafın, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer taraftan isteyebildiği nafakadır. (TMK m.175) Rehber

Z

Zamanaşımı: Süre dolduktan sonra borçlunun itiraz etmesi hâlinde alacağın dava yoluyla istenememesi sonucunu doğuran süredir. Kanunda aksine hüküm yoksa alacaklar on yıllık zamanaşımına tabidir. (TBK m.146)
Zilyetlik: Zilyetlik, bir şey üzerinde fiilî hâkimiyet sahibi olmaktır; bir şey üzerinde fiilî hâkimiyeti bulunan kimse onun zilyedidir. Zilyetlik, mülkiyetten farklı olarak hakkın değil fiilî durumun adıdır. (TMK m.973, 995) Ayrıntı