İş hukukunun kapsamı
İş hukuku; işçi ile işveren arasındaki ilişkiyi, iş sözleşmesinin kurulmasını, yürütülmesini ve sona ermesini düzenler. Başlıca konular şunlardır:
- İş sözleşmesinin feshi: Bildirim süreleri, haklı nedenle fesih ve geçerli nedene dayanma zorunluluğu (4857 sayılı İş Kanunu m.17-26).
- Kıdem ve ihbar tazminatı: Fesih veya sona erme hâlinde doğan alacaklar. Kıdem tazminatı 1475 sayılı Kanun’un 14. maddesine göre belirlenir. Bu konuda kıdem ve ihbar tazminatı hesaplama aracından genel bilgi alınabilir.
- İşe iade: Geçerli sebep olmaksızın yapılan feshin iptali ve işçinin işe başlatılması (m.18-21).
- Ücret ve diğer alacaklar: Ödenmeyen ücret, fazla çalışma, hafta tatili, genel tatil ve yıllık izin ücretleri.
- İş kazası ve meslek hastalığı: Maddi ve manevi tazminat talepleri.
- Sigorta kaydı: Hiç bildirilmeyen veya eksik bildirilen çalışmaların tespiti (5510 sayılı Kanun m.86).
Süreç adım adım
- Feshin niteliğinin belirlenmesi. Sözleşmeyi kimin, hangi gerekçeyle ve hangi şekilde sona erdirdiği belgelerden tespit edilir. Fesih bildiriminin tebliğ tarihi, süreler bakımından belirleyicidir.
- Belgelerin toplanması. İş sözleşmesi, bordrolar, SGK hizmet dökümü ve banka kayıtları bir araya getirilir.
- Arabulucuya başvuru. İşçi alacağı, tazminat ve işe iade taleplerinde dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur (7036 sayılı Kanun m.3). Başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Arabulucu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde faaliyeti sonuçlandırır; zorunlu hâllerde bu süre en fazla bir hafta uzatılabilir.
- Son tutanak. Anlaşma sağlanırsa tutanak düzenlenir ve uyuşmazlık sona erer. Anlaşma sağlanamazsa son tutanak dava dilekçesine eklenir.
- Dava. İş mahkemesinde dava açılır. Yargılamada tanık, belge ve gerektiğinde bilirkişi hesaplaması önem taşır.
- Karar ve kanun yolları. Karara karşı istinaf, kanunda öngörülen hâllerde temyiz yoluna gidilebilir. İşe iade davalarında bölge adliye mahkemesi ivedilikle ve kesin olarak karar verir (m.20).
- İşe iade kararından sonra. İşçi, kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on iş günü içinde işe başlamak için işverene başvurmalıdır. İşveren bir ay içinde başlatmazsa dört ila sekiz aylık ücret tutarında tazminat ödenir (m.21).
Fesih türleri ve işçilik alacakları: temel kavramlar
Geçerli ve haklı neden. Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli sözleşmesini fesheden işveren, işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır. Sendika üyeliği, hamilelik, doğum, din, siyasi görüş gibi nedenler ise geçerli sebep sayılmaz (İş Kanunu m.18). Haklı nedenle fesih ise bildirim süresine uyulmaksızın yapılabilen fesihtir (m.24-25).
İhbar tazminatı. Bildirim şartına uymayan taraf, bildirim süresine ilişkin ücret tutarında tazminat ödemek zorundadır. İşveren bildirim süresine ait ücreti peşin vererek de sözleşmeyi feshedebilir; bu durum işe iade hükümlerinin uygulanmasına engel olmaz (m.17).
Kıdem tazminatı. İşçinin işe başladığı tarihten itibaren hizmet akdinin devamı süresince her tam yıl için otuz günlük ücret tutarında hesaplanır; bir yıldan artan süreler için aynı oran üzerinden ödeme yapılır. Hesapta son ücret esas alınır; ücrete ilaveten işçiye sağlanmış para ve para ile ölçülmesi mümkün sözleşmeden ve kanundan doğan menfaatler de gözetilir. Kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi hâlinde hâkim, gecikme süresi için mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine hükmeder (1475 sayılı Kanun m.14).
Fazla çalışma ve genel çalışma süresi. Genel olarak çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir (m.63). Haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar fazla çalışma sayılır ve her bir saat için normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli artırılmasıyla ödenir (m.41). Bu nedenle iş sözleşmesi ve puantaj kayıtları, fazla çalışma taleplerinde temel belgedir.
Süreler ve zamanaşımı
İş hukukunda süreler çoğunlukla kısadır ve hak kaybına yol açabilir.
| Konu | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Bildirim süresi (kıdeme göre) | 2, 4, 6 veya 8 hafta | İş K. m.17 |
| İşe iade için arabulucuya başvuru | Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay | İş K. m.20 |
| İşe iade davası | Arabuluculuk son tutanağından itibaren 2 hafta | İş K. m.20 |
| İşe iade kararı sonrası işe başlama başvurusu | Kesinleşen kararın tebliğinden itibaren 10 iş günü | İş K. m.21 |
| İşçinin haklı nedenle fesih hakkı | Olayın öğrenilmesinden itibaren 6 iş günü; her hâlde fiilden itibaren 1 yıl | İş K. m.26 |
| Ücret alacaklarında zamanaşımı | 5 yıl | İş K. m.32 |
| Çalışmanın tespiti (hizmet tespiti) | Hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren 5 yıl | 5510 s. K. m.86 |
Arabulucuya başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (7036 sayılı Kanun m.3/17). Kıdem ve ihbar tazminatı gibi diğer alacaklar için zamanaşımı süresi, alacağın türüne göre ayrıca hesaplanmalıdır.
Gerekli belgeler
- Kimlik bilgileri, adres ve, vekille yürütülen işlerde vekâletname
- Yazılı iş sözleşmesi ve varsa ek protokoller
- Fesih bildirimi, ihtarname, istifa dilekçesi veya ibraname gibi sona erme belgeleri
- Ücret bordroları ve banka hesap dökümleri
- e-Devlet üzerinden alınabilen SGK hizmet dökümü
- Çalışma saatlerini gösteren puantaj, giriş-çıkış kayıtları, yazışmalar
- Yıllık izin ve genel tatil çalışmalarına ilişkin kayıtlar
- Tanık bilgileri
- İş kazası hâlinde kaza tespit tutanağı, SGK bildirimi ve sağlık raporları
Görevli ve yetkili mahkeme
İş ilişkisinden doğan hukuk uyuşmazlıklarına iş mahkemeleri bakar (7036 sayılı Kanun m.5). Yetkili mahkeme, davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesi ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesidir; iş kazasından doğan tazminat davalarında ayrıca kazanın meydana geldiği yer ve zarar gören işçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir (m.6). Bu kurallara aykırı yetki sözleşmeleri geçersizdir.
Kahramanmaraş’ta çalışan bir işçi için yetkili mahkeme genel olarak Kahramanmaraş adliyesindeki iş mahkemeleri, Malatya’da çalışan işçi için ise Malatya adliyesindeki iş mahkemeleridir. İşyeri ilçedeyse ya da işveren başka ilde yerleşikse, iki ayrı yetkili yer söz konusu olabilir; bu durumda dava açılacak yer önceden belirlenmelidir. Arabuluculuk başvurusu da aynı mantıkla karşı tarafın yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer bürosuna yapılır.
Sık yapılan hatalar
- Arabulucuya başvurmadan dava açmak. Bu durumda dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir.
- İşe iade süresini kaçırmak. Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir aylık süre kesindir.
- Belgenin içeriğini okumadan imzalamak. İbraname, istifa dilekçesi veya fesih protokolü sonraki talepleri etkileyebilir.
- Fesih tarihini belgelememek. Tebliğ tarihi tanık veya yazışmalarla ispat edilemezse süre hesabı tartışmalı hâle gelir.
- Fazla çalışmayı kayıtsız bırakmak. Haftalık kırk beş saati aşan çalışma için puantaj, mesaj veya tanık gibi deliller toplanmalıdır.
- SGK kayıtlarını kontrol etmemek. Eksik gün veya düşük bildirilen kazançlar emeklilik ve tazminat hesabını etkiler.
- Haklı nedenle fesih süresini geçirmek. Olayı öğrenmeden itibaren altı iş günü geçtikten sonra fesih hakkı kullanılamaz.
İlgili bağlantılar
- Kıdem ve ihbar tazminatı hesaplama aracı
- Yıllık izin hesaplama aracı ve işsizlik maaşı hesaplama aracı
- Güncel kıdem tazminatı tavanı ve asgari ücret
- Kıdem tazminatı rehberi
- İşe iade davası rehberi
- İcra ve İflas Hukuku: işçilik alacağının icra yoluyla tahsili
- Kahramanmaraş ve Malatya sayfaları
Bu konuda bilgi almak için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.