Anlaşmalı boşanma nedir?
Anlaşmalı boşanma, eşlerin evliliğin sona ermesi ve bunun sonuçları konusunda uzlaştığı dava türüdür. Kanundaki dayanağı Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 166. maddesinin üçüncü fıkrasıdır. Eşler evliliğin neden bittiğini tek tek ispatlamak zorunda kalmaz; kanun, belirli şartlar varsa evlilik birliğini “temelinden sarsılmış” sayar.
Buna rağmen işlem yalnızca bir imza meselesi değildir. Hâkim, tarafların iradesini ve anlaşmanın içeriğini denetler. Bu yazıda sürecin nasıl işlediği, hangi belgelerin hazırlandığı ve nelere dikkat edilmesi gerektiği genel hatlarıyla anlatılmaktadır.
Anlaşmalı boşanmanın koşulları
TMK m.166/3 uyarınca şu şartların birlikte bulunması gerekir:
- Evlilik en az bir yıl sürmüş olmalıdır. Süre, evlenme tarihinden başlayarak hesaplanır.
- Eşler birlikte başvurmalı ya da bir eş diğerinin davasını kabul etmelidir. Eşler birlikte başvuruyorsa dilekçe ikisinin imzasını taşır; bir eş dava açıyorsa diğer eş duruşmada davayı kabul ettiğini bildirir.
- Hâkim tarafları bizzat dinlemelidir. Amaç, iradelerin serbestçe açıklandığına kanaat getirmektir. Baskı, korku veya yanlış bilgilendirme izlenimi varsa hâkim bunu dikkate alır.
- Hâkim, mali sonuçlar ve çocuklara ilişkin düzenlemeyi uygun bulmalıdır. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatini gözeterek protokolde değişiklik yapabilir; değişiklikler taraflarca da kabul edilirse boşanmaya hükmolunur.
Not: Anlaşmalı boşanmada eşler evliliğin bitme sebebini ispat etmek zorunda değildir; ancak tazminat ve nafaka gibi konularda kanundaki şartlar (örneğin kusur durumu, yoksulluğa düşme) protokolün hazırlanmasında yine göz önünde bulundurulur.
Protokolde yer alabilecek maddeleri gösteren doldurulabilir bir metin için anlaşmalı boşanma protokolü örneği sayfasına bakabilirsiniz.
Protokolde hangi konular düzenlenir?
Boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz (TMK m.184/5). Bu nedenle uygulamada “anlaşmalı boşanma protokolü” hazırlanır. Protokolde genellikle şu başlıklar yer alır:
| Konu | Kanuni dayanak | Protokolde ne yazılır? |
|---|---|---|
| Velayet ve kişisel ilişki | TMK m.182 | Çocuğun hangi eşin yanında kalacağı, diğer eşin çocukla görüşme gün ve saatleri |
| Çocuk için nafaka (iştirak nafakası) | TMK m.182 | Velayeti almayan eşin çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılma biçimi |
| Yoksulluk nafakası | TMK m.175 | Talep edilip edilmediği, edilecekse biçimi veya karşılıklı vazgeçme |
| Maddi ve manevi tazminat | TMK m.174 | Talep edilip edilmediği veya karşılıklı vazgeçme |
| Mal rejiminin tasfiyesi | TMK m.179 | Edinilmiş mallar, ortak mallar, taşınmaz ve araçların akıbeti |
| Soyadı | TMK m.173 | Kadının boşandıktan sonra kullanacağı soyadı |
| Aile konutu ve ev eşyası | — | Kimin kullanmaya devam edeceği, eşyaların paylaşımı |
Yoksulluk nafakasına ilişkin bir noktayı ayrıca belirtmek gerekir. TMK m.175’te yer alan “süresiz olarak” ibaresi, Anayasa Mahkemesi’nin 4 Haziran 2026 tarihli kararıyla iptal edilmiştir. Karar, Resmî Gazete’de yayımlanmasından dokuz ay sonra, 30 Haziran 2027’de yürürlüğe girecektir. Bu tarihe kadar yeni bir kanuni düzenleme yapılıp yapılmadığı izlenmelidir; protokolde nafakanın süresi ve koşulları yazılırken güncel mevzuat esas alınmalıdır.
Çocuklara ilişkin düzenleme
Ortak çocuk varsa protokolün en dikkatle incelenen bölümü çocuklara ilişkin hükümlerdir. Mahkeme, boşanmaya karar verirken olanak bulundukça ana ve babayı dinleyerek anne babanın haklarını ve çocukla olan kişisel ilişkiyi düzenler. Velayeti kendisine verilmeyen eşin çocukla kişisel ilişkisi belirlenirken çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas alınır. Bu eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır; hâkim, istem hâlinde irat biçiminde ödenen bu giderlerin gelecek yıllarda tarafların durumuna göre ne miktarda ödeneceğini de karara bağlayabilir (TMK m.182).
Kanun ayrıca, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğinin kararda ihtar edilmesini öngörür (m.182/2). Bu nedenle görüşme gün, saat ve yerlerinin belirsiz bırakılmaması uygulamada önem taşır.
Soyadı ve dava süresince alınan önlemler
Boşanma hâlinde kadın, evlenme ile kazandığı kişisel durumunu korur; ancak evlenmeden önceki soyadını yeniden alır. Kadının, boşandığı kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunduğu ve bunun kocaya zarar vermeyeceği ispatlanırsa, istemi üzerine hâkim kocasının soyadını taşımasına izin verebilir (TMK m.173).
Dava açıldıktan sonra karar verilinceye kadar da eşlerin barınması, geçimi, malların yönetimi ve çocukların bakım ve korunması gibi konularda hâkim geçici önlemleri re’sen alır (TMK m.169). Anlaşmalı davalarda bu konular çoğunlukla protokolle çözülmüş olur; ancak dava birden fazla duruşmaya yayılırsa ya da taraflar arasında yeniden bir anlaşmazlık çıkarsa bu önlemler gündeme gelebilir.
Anlaşmalı ve çekişmeli boşanma arasındaki farklar
| Özellik | Anlaşmalı boşanma | Çekişmeli boşanma |
|---|---|---|
| Başvurunun dayanağı | Eşlerin birlikte başvurusu veya bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi (TMK m.166/3) | Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (m.166/1–2) veya özel boşanma sebepleri |
| Evlilik süresi | En az bir yıl | Böyle bir süre şartı yoktur |
| Sebebin ispatı | Evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır | Davacı, boşanma sebebini ispatlamak zorundadır |
| Tarafların ikrarı | İkrarın hâkimi bağlamayacağı hükmü uygulanmaz | İkrarlar hâkimi bağlamaz (m.184/3) |
| Fer’î sonuçlar | Protokolle düzenlenir, hâkim onaylar | Mahkeme, talepler üzerine karara bağlar |
Hangi mahkeme yetkilidir?
Boşanma davalarına aile mahkemeleri bakar (4787 sayılı Kanun m.4). Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalar asliye hukuk mahkemesince görülür (m.2).
Yetkili mahkeme TMK m.168’de belirlenmiştir: eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi. Dolayısıyla eşlerden biri Kahramanmaraş’ta, diğeri Malatya’da yaşıyorsa dava, taraflardan birinin yerleşim yeri olan bu illerden birinde açılabilir. Kahramanmaraş merkezde Onikişubat ve Dulkadiroğlu, Malatya merkezde Battalgazi ve Yeşilyurt ilçelerinde oturan eşler için ilgili ilin aile mahkemeleri görevlidir. Elbistan, Afşin, Doğanşehir gibi ilçelerde oturanlar için o ilçede aile mahkemesi bulunup bulunmadığı adliyeden öğrenilmelidir.
Adım adım dava süreci
- Anlaşmanın içeriğini belirleyin. Velayet, nafaka, tazminat ve mal paylaşımı konularında eşler önce kendi aralarında uzlaşır. Uzlaşılamayan konu varsa anlaşmalı boşanma yolu uygun olmayabilir.
- Protokolü yazılı hâle getirin. Protokol, tarafların imzasını taşır ve dava dilekçesine eklenir. Belirsiz ya da tek taraflı yazılmış hükümler hâkimin değişiklik yapmasına yol açabilir.
- Dava dilekçesini hazırlayın. Dilekçede tarafların kimlik ve adres bilgileri, evlilik tarihi, ortak çocuklar ve talep edilen boşanma kararı belirtilir. Dilekçe, yetkili aile mahkemesine verilir.
- Harç ve gider avansını yatırın. Dava açılırken yatırılması gereken harç ve gider avansı her yıl güncellenir; güncel tutarlar adliyedeki veznelerden veya ilgili kurumların duyurularından öğrenilebilir.
- Duruşma gününü bekleyin. Mahkeme duruşma günü verir ve tarafları çağırır.
- Duruşmada hazır bulunun. Hâkim eşleri bizzat dinler. Boşanma iradesini, protokolün içeriğini ve çocuklara ilişkin düzenlemeyi sorar. Protokol uygun bulunursa dava çoğu zaman tek duruşmada sonuçlanabilir; hâkimin değişiklik istemesi veya eksik belge gibi durumlarda ek duruşma yapılabilir.
- Karar verilir. Hâkim boşanmaya ve protokolün onaylanmasına karar verir.
- Kesinleşmeyi sağlayın. İstinaf süresi tebliğden itibaren iki haftadır (HMK m.345). Taraflar kanun yoluna başvurmaktan feragat ederlerse karar daha erken kesinleşir.
- Nüfus kaydını güncelleyin. Kesinleşme şerhli ilamla nüfus müdürlüğüne başvurulur ve medeni hâl kaydı güncellenir.
Gerekli belgeler
Mahkemeler somut dosyaya göre ek belge isteyebilir. Genel olarak şunlar hazırlanır:
- Tarafların nüfus cüzdanı veya T.C. kimlik kartı örnekleri
- Güncel nüfus kayıt örneği (evlilik ve ortak çocuklara ilişkin bilgileri içeren)
- Yerleşim yeri (ikametgâh) belgesi; yetkili mahkemenin belirlenmesi için gerekir
- İmzalı anlaşmalı boşanma protokolü
- Vekil aracılığıyla işlem yapılacaksa vekâletname
- Protokolde taşınmaz, araç gibi mallar yer alıyorsa tapu kaydı ve araç ruhsatı gibi belgeler
- Harç ve gider avansı makbuzları
Dikkat edilmesi gereken noktalar
Protokolü sonradan değiştirmek kolay değildir. Hâkim onayından sonra kesinleşen protokol, tarafları bağlar. Yeni olgular çocuk bakımından zorunlu kılarsa hâkim gerekli önlemleri alabilir (TMK m.183); irat biçiminde ödenen nafakalar da tarafların mali durumu değişirse artırılabilir veya azaltılabilir (m.176). Bunların dışındaki hükümler bakımından protokol bağlayıcıdır.
Zamanaşımı vardır. Evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TMK m.178). Bu nedenle tazminat ve benzeri talepler genellikle boşanma davası içinde ileri sürülür veya protokolde açıkça düzenlenir.
Çocuğun yararı belirleyicidir. Eşler velayet ve kişisel ilişki konusunda anlaşmış olsa bile hâkim, çocuğun menfaatine aykırı bir düzenlemeyi onaylamaz.
Anlaşmazlık çıkarsa yol değişir. Duruşmada bir eş iradesinden döner ya da protokolü kabul etmezse anlaşmalı boşanma kararı verilemez. Bu durumda dava çekişmeli boşanma olarak devam edebilir veya yeniden düzenlenerek açılabilir.
Not: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Her evlilik ve her protokol kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir. Konuyla ilgili ayrıntılar için Aile Hukuku çalışma alanı sayfasına bakabilirsiniz. Bu konuda bilgi almak için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.